Fajro-baseno Turpan

de PANG NAIYING





 

    La baseno Turpan, chirkauita de montoj kovritaj de negh, kushas sude de Tianshan-montaro, Xinjiang. Kiel la plej malalta kaj plej varma loko en Chinio, ghi estis sidejo de la antikva regno Cheshi en la Okcidenta Regiono kaj pasejo sur la meza brancho de la Silka Vojo en Xinjiang. Tie somero estas tiel varma, ke la temperaturo iam atingis ech 49.6°C. Historia libro notas, ke en Turpan la suno brilas kiel fajro brulanta kaj la vento blovas sur la korpon kiel gladilo varmega. Tie cirkulas jena popoldiro: "Guberniestro laboras en vazo kun akvo pro varmego." Ghuste pro tio de antikve Turpan portas ankau la nomon Fajro-baseno.

    LEGENDO PRI LA FLAMO-MONTO

    En julio Turpan shajnas granda fajrujo kaj la Flamo-monto -- brulanta karbo en ghi. Sub la arda suno ghi fughighas kaj el ghi levighas vaporo kvazau saltanta flamo. Alproksimighante al ghi de Gobio kun temperaturo de 70C, ni sentis nin rostataj.

    Geologoj konstatis, ke la flamo-monto vere fajris pro membrulado de karbo kashighanta en la jhurasa formacio. Ne povante klarigi tiun eksterordinaran fenomenon, antikvuloj nur fidele notis, ke la monto flamas kaj fulgas; en la subiranta suno ghi similas al giganta torcho...

    La Okcidenta Reginon abundas je asbesto. Antau tre longe la lokanoj teksis el ghi shtofon kiel tributon por la kortego en centra Chinio. Ne sciante, el kio oni faris tian fajro-eltenan shtofon, la loghantoj de centra Chinio pensis pri la Flamo-monto kaj supozis, ke en fajro de la Flamo-monto kreskas arboj kaj herboj, vivas birdoj kaj bestoj, kaj pro tio ekzistas fajroeltena shtofo, kiu estas farita au el shelo de tiuj vegetajhoj au el plumo de tiuj birdoj au el felo de tiuj bestoj.

    En la china klasita romano "Pilgrimado al la Okcidento" la Flamo-monto havas pli da misteroj: Ghi transirante, fandighis ech homoj el fero au shtalo. Pro tio, bonzo Xuanzang de Tang-dinastio (618-907) kaj liaj dischiploj, kiuj okcidenten vojaghis por peti sutrojn, devis prunti ventumilon de monstro Princino Fera Ventumilo por estingi la fajron sur la monto antau ol transiri ghin, sed shi rifuzis helpi ilin. Do simio Sun Wukong, unu el la dischiploj de la bonzo, transformighis en insekton, enshtelighis en shian ventron, tie batadis kaj rulighadis. Ne povante elteni la doloregon, shi pruntedonis al ili la ventumilon. Kvankam "Pilgrimado al la Okcidento" estas legendo, tamen ghi bazighas sur fakto, ke en 629 bonzo Xuanzang de Tang-dinastio pilgrimas de Xi'an tra Turpan al Hindujo. Dum la vojagho li spertis sennombrajn malfacilojn.

    EN VINBERO-VALO

    La nomita valo abunda je vinberujoj etendighas sur la rugha kaj dezerta Flamo-monto. Tie estas malvarmete kaj aromas vinberoj.

    De antikve Turpan richas je vinberoj. Oni ne scias, kiam vinberoj de Afriko kaj Europo enkondukighis en Turpan. En china historia libro legighas, ke antau pli ol 2000 jaroj, kiam Zhang Qian, sendito de han-dinastio (206 a.K-220 p.K.) alportis de la Okcidenta Regiono vinberarbedon al la imperiestra ghardeno kiel ornaman planton, en Turpan oni jam grandaree kulturis vinberojn kaj faris el ili vinon. Antau 1700 jaroj vinberoj kiel tributo estis transportitaj en centran Chinio. Poste iu revizoro de la kortego alportis el Turpan vin-faran teknikon.

    Lokanoj diris, ke vinberoj de Turpan ghuas renomon, dank' al la favoraj klimato kaj geografia situo. En Turpan ardas la suno, tio utilas al sukero-akumuligho de vinberoj; en tiu loko grava sur la Silka Vojo kolektighis famaj produktoj el la Oriento kaj Okcidento. Ekz., en Vinbero-valo prosperas 400 hektaroj da vinerujoj de pli ol 600 varioj, el kiuj la plej fama portas la nomon Wuhebai. La nomitaj binberoj sensemaj, helverdaj kaj iom pli grandaj ol sjfabo estas ne nur dolchaj kiel mielo, sed ankau transporteblaj foren kaj longe konserveblaj, sekighinte.

    En la valo mi konatighis kun knabo, kiu vendas sekvinberojn. Li nomighas Saimaiti. Kun alta nazo, profundaj okuloj kaj buklaj haroj, li estas tipa posteulo de la Okcidenta Regiono. Je nia unua renkontigho li skribis al mi sian nomon sur la mano. Rigardante la zigzagan skribajhon, mi nekomprene skuis la kapon. li tuj kuris al sia vendobudo kaj prenis sian legitimacion, sur kiu estas lia nomo en Han-lingvo. Ankau liaj kolegoj prezentis al mi la sian. Mi gustumis ilian sekvinberojn oranghajn, rughajn, flavajn kaj verdajn, kiuj chiuj estas bongustaj. Nur tiuj, kiuj similas al pipro havas adstringan guston. Saimaiti diris al mi, ke ili kuracas morbilon. Kvankam ilia produkyokvanto estas malgranda, tamen chiuj familioj ilin kulturas. Malfeliche, lia patro jam forpasis kaj lia maljuna patrino ne bone fartas. Pro tio, amikoj ofte helpas ilin en vinber-rikoltado.

    Kiel chiuj tomboj de prauloj en la valo, ankau tiu de la patro de Saimaiti kushas apud ilia domo destinita por sekigi vinberojn. La tombo, sur kiu staras krescento, similas al renversita lulilo. Ujguraj islamanoj enterigas mortinton sen cherko tuj apud lia domo. Kiel vinberkulturistoj dum la tuta vivo, ili volas, ech forpasinte, esti vinberogardistoj.

    Kun muroj plenaj de ventolaj truoj, rektangulaj domoj destinitaj por sekigi vinberojn konstruighis el adoboj. Ni vizitis unu el ili. Sub ghia plafono pendas lignaj stangoj kun feraj dratoj, al kiuj oni alkrochas grapolojn da binberoj. Shajnis al mi, ke la lignaj stangoj kun viberoj estas smeraldaj kolonoj kaj la domo plena de tiaj kolonoj.

    El kamparan korto shirmita per verdaj lianoj ofte flirtis agrabla muziko. Por festi richan rikolton de vinberoj knabninoj gaje dancis. Tamen la plej altira por mi estis knabo kun longaj okulharoj kaj grandaj okuloj. Chiufoje, kiam mi renkontis kaj kapsalutis lin, li tuj ekdancis ridetante, kun mieno gaja, humura kaj petolema. Li ne bezonis akompanon de muziko. Shajnis, ke bela melodio kuras tra lia korpo. Dum tiu vizito ni amikighis.

    VITALA ARTERIO DE TURPAN

    En Turpan la klimato estas seka kaj varmega. La jara meznombra pluvokvanto estas apenau 16 mm, sed la vaporigha kvanto superas 3 mil mm. Malgrau tio, prosperas tie kotonujoj kaj vinberujoj. Kie estas ilia vivofonto?

    Ni trovis la solvon en la dezerto che la flamo-monto. Tie estas multaj putoj kun elstaranta rando kiel kratero kaj distancas je 10-20 m unu de alia. Subtere kanaloj interligas ilin. Lau tiuj kanaloj interligas ilin. Lau tiuj kanaloj akvo fluas al surtera kanalo profunde de la baseno kaj akumulighas en cisterno. Poste oni kondukas la akvon lau kanaletoj al kampoj kaj fruktoghardenoj. Tiuj putoj kaj kanaloj estas vitala arterio de Turpan.

    Profitante de la topografio de la baseno, oni faris tiujn putojn kaj kanalojn. Char la akvovaporo el oceano estas barita de altaj montoj chirkau Turpan kaj frostighas sur ili, en la malalta baseno malmultas pluvo. Somere likvighas negho sur la montoj, sed tiuj likvajhoj malsupren fluantaj rapide malaperas en dezerto. Putoj interligitaj per subtera kanalo servas kiel ricevujo de la tralikighinta akvo. Lau statistiko en turpan trovighas 1.5 mil tiaj kanaloj kun totala long de pli ol 5 mil km. Oni nomas ilin Granda Subtera Kanalo.

    Fosi tiajn putojn estis peniga laboro. Kurbighante, la fosantoj tutjare laboris per pezaj iloj en malluma kaj malseka subtera loko kun akvo. Terfalo chiam minacis ilin. Kiam pauzis putofosado, ili senshlimigis subteran kanalon, kontrolis kaj riparis murojn de putoj. Alie, se la putoj ne plu povus esti uzataj, la kampoj kaj furktoghardenoj farighus dezertaj kaj la vilaghanoj -- vagabondoj. Pro tio la putofosantoj estis ege respektataj de la vilaghanoj. En la putofosaj tagoj la islamanoj preghis en moskeo por ilia sekureco. Kaj la vilaghanoj regalis ilin per festeno. En la feuda socio nur richaj bienuloj povis dungi laborulojn por fosi putojn. La bienuloj estis mastroj de akvo kaj la putoj ofte portis ilian nomon. La loghantoj devis pagi al ili por preni akvon.

    En Yar-vilagho ni rigardis malnovan puton. Enirinte en ghian subteran kanalon, ni rimarkis, ke tie kreskas ech maljuna arbo, sur kies branchoj kantas birdoj. Tra difektita loko super la kanalo la arbobranchoj etendighas surteren. En la subtera kanalo murmuras klara akvo. El la puto estis cherpanta akvon junulino kaj che la puto ripozanta blank-hara maljunulo en blankaj vestoj kaj blanka chapo. De li mi informighis, ke el la puto levighas varma vaporo vintre kaj blovas malvarmeta vento somere antikve, ofte komercistoj vojaghantaj lau la Silka Vojo ripozis che la puto. La homoj kaj brutoj, chiuj trinkis akvon el la puto. Nun la lokanoj shatas babili, tagmanghi kaj siesti che la subtera kanalo, au, kiel siaj prauloj, fosi kavon sur muro de profundaj putoj por konservi glacion por uzo en somero.

    Laudire, ankau en Afganio, Turkio, Irano kaj aliaj landoj de Centra Azio estas tiaj putoj. Do, ekzistas diversaj diroj pri ilia origino.

    China historia libro notas, ke imperiestro Wudi de Han-dinastio (140-88 a.K. sur trono) rekrutis dek milojn da homoj por fosi kanalon, konduki akvon kaj trakti alkalan teron. Pro terfalo oni fosis putojn interligitajn per subtera kanalo kaj profundajn je pli ol 130 m. Poste, loghantoj de centra Chinio senchese transloghighis en Turpan, eble inter tiuj enmigrintoj estis akvoutiliga konstruistoj. En la 50-aj jaroj de la 20-a jc. oni konstruis akvokonservejon en nordorienta Turpan, sed 2 monatojn poste, ghia akvo malaperis. Post esplorado, oni malkovris sub ghi 3 malnovajn putojn interligitajn per subtera kanalo. Ilin shtopinte, oni denove akumulis akvon en la akvokonservejo, sed akvo denove malaperis, char pli profunde de la akvkonservejo kashighis multaj eluzitaj putoj kun historio de almenau mil jaroj. Antau kelkaj jaroj oni trovis en montregiono de Turpan bildojn sur roko apartenatnaj al pratempo, kiuj prezntas tiajn putojn.

    Fakte, ne gravas, kiam kaj kie naskighis putoj interligitaj per subtera kanalo, sed valoras, ke tiu granda invento disvastighis lau la Silka Vojo en multaj landojn kaj reginonoj suferantajn de akvomanko. Kaj hodiau la tieaj loghantoj ankorau ghuas akvon el tiuj putoj.

(C) China Internet Information Center   (China Interreta Informa Centro)
E-mail:
webmaster@china.org.cn   Tel: 86-10-68996214/15/16